Ο ικανός ηγήτορας

[Αναδημοσίευση από το περιοδικό ΔΙΧΩΣ ΟΝΟΜΑ]

Ήδη από την αρχαιότητα, τα στοιχεία εκείνα που συγκροτούν την προσωπικότητα ενός ικανού ηγήτορα, έχουν καταστεί επανειλημμένα αντικείμενο προσεγγίσεων, ξεκινώντας από τον Ευαγόρα και τους δύο Νικοκλείς του Ισοκράτη, περνώντας στα «κάτοπτρα ηγεμόνος» της βυζαντινής περιόδου και φτάνοντας στον Μακιαβέλλι και τον Μαζαρίνο.

Το ζήτημα της αναζήτησης της πρότυπης ηγετικής προσωπικότητας-, πέρα από το θεωρητικό του ενδιαφέρον, έχει και «σημαντικό πρακτικό ενδιαφέρον, ιδίως σε εποχές και κοινωνίες όπου λόγω της κρισιμότητας μιας κατάστασης ο ρόλος του ηγέτη αναδεικνύεται πρωταρχικός στον συντονισμό των ενεργειών για την επίτευξη ενός θετικού αποτελέσματος ή για διέξοδο από μια κρίση» (Κουράκης, σ. 103).

Στο σύντομο αυτό κείμενο, το οποίο σε καμιά περίπτωση δεν φιλοδοξεί να χαρακτηριστεί ως «κάτοπτρο ηγεμόνος», δίνονται τα κύρια χαρακτηριστικά του ικανού ηγήτορα, όπως απορρέουν από τα Τακτικά του Λέοντος Στ΄ του Σοφού, (Κουράκης, σ. 103-116). Είναι προφανές ότι στα Τακτικά οι περιγραφές αφορούν τον στρατιωτικό ηγήτορα, με δεδομένη όμως τη δομή της βυζαντινής διοικητικής μηχανής, οι παραινέσεις δεν περιορίζονται μόνον στον στρατιωτικό, αλλά εκτείνονται και στον πολιτικό τομέα, σκιαγραφώντας εν τέλει διαχρονικά τον ιδανικό ηγέτη.

Ο ικανός ηγήτορας, λοιπόν, πρέπει:

Να είναι πρότυπο για τους άλλους. Με τη συμπεριφορά του πρέπει να αποτελεί πρότυπο, πράττοντας και αποφεύγοντας όσα πρέπει.

Να επιλέγει ως αξιωματούχους εκείνους που είναι καλύτεροι σε σύγκριση με αυτούς που θα διοικήσουν, επειδή οι υφιστάμενοι έχουν την τάση να διαμορφώνουν το πνεύμα τους και τη συμπεριφορά τους σύμφωνα με το πρότυπο των ανωτέρων τους.

Να διατηρεί το σώμα του ρωμαλέο και να έχει επιβλητικό παράστημα.

Να έχει μέτρο στην ενδυμασία, στην εμφάνιση και στο βάδισμά του.

Να μην είναι πολυπράγμονας ούτε πολυλόγος.

Να έχει πνευματικά και ψυχικά χαρίσματα.

Να δείχνει με τις πράξεις του ότι εννοεί αυτά που λέει.

Να μην είναι ζηλόφθονος.

Να θέτει σε προτεραιότητα το κοινό και όχι το προσωπικό του συμφέρον.

Να έχει διορατικότητα, να φροντίζει και να προνοεί για το μέλλον, υπολογίζοντας όλες τις αντιξοότητες ή απρόοπτες καταστάσεις που μπορούν να εμφανιστούν.

Να λαμβάνει υπόψη του και τη θετική και την αρνητική προοπτική της έκβασης μιας προσπάθειας ή δράσης, καταρτίζοντας σχέδια και για τις δύο περιπτώσεις σαν να πραγματώνονται ήδη.

Να προβαίνει με οξυδέρκεια στις δέουσες ενέργειες κατά την ώρα της ανάγκης.

Να είναι φιλόπονος, να έχει καρτερικότητα, τόλμη και ψυχραιμία στην αντιμετώπιση των κινδύνων.

Να έχει τη δική του αρετή ως πρώτιστο μέλημα, να υπερτερεί όλων στην εμπειρία και να θέτει τους κοινούς κινδύνους πάνω από τα προσωπικά του ζητήματα.

Να διακρίνεται για τη δριμύτητα της τόλμης του, τον άριστο σχεδιασμό του, την αγωνιστική του διάθεση, την διανοητική του υπεροχή.

Να ξεχωρίζει για την καλογνωμία και τη φιλική του διάθεση.

Να είναι νηφάλιος, να επαγρυπνεί για όλα, να είναι απλός στους τρόπους της ζωής του.

Να φέρεται με πραότητα, να δίνει συμβουλές και να συζητεί πάντοτε με τους υφισταμένους του.

Να μην εξαιρεί τον εαυτό του από το πλήθος των ανθρώπων που κοπιάζουν, αλλά να μετέχει και ο ίδιος στην πραγμάτωση των έργων, και μάλιστα, δίνοντας το καλό παράδειγμα, να ξεκινά αυτός πρώτος την εκτέλεσή τους, ώστε να ακολουθήσουν και οι άλλοι.

Να μην πιστεύει ανεξέταστα όσα του υπόσχονται οι άλλοι ότι θα πράξουν, αντίθετα, να εξετάζει τα πάντα σχολαστικά.

Να μην είναι ευέξαπτος και βιαστικός στις ενέργειές του.

Να μην παρασύρεται από το χρήμα, την τρυφηλή ζωή και τις ηδονές. Να είναι πάντα εγκρατής και ιδίως όταν οι συνθήκες το επιβάλλουν.

Να έχει την ικανότητα της επικοινωνίας και του λόγου.

Να λαμβάνει αποφάσεις έπειτα από διεξοδική συζήτηση και αφού ακούσει άλλες γνώμες.

Να σκέπτεται αργά και προσεκτικά όταν πρόκειται να λάβει αποφάσεις, μόλις όμως λάβει τις αποφάσεις να προχωρεί άμεσα στην εκτέλεσή τους χωρίς ενδοιασμούς ή δειλία.

Να φροντίζει για τους αδύναμους και να συμπεριφέρεται σε όλους με πνεύμα δικαιοσύνης.

Να επιβραβεύει τους ικανούς, να είναι ακριβοδίκαιος απέναντι στους παραβάτες και αυστηρός απέναντι στους απείθαρχους.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Νέστωρ Κουράκης, Διαχρονικές αρχές βυζαντινής στρατηγικής και τακτικής, Με έμφαση στο έργο Τακτικά του Λέοντος Στ΄ του Σοφού. Πρόλογος: Βασίλειος Μαρκεζίνης. Επίλογος: Σπύρος Τρωιάνος, Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα 2012.

ΙΜΕ, «Βυζαντινή Λογοτεχνία», http://www.ime.gr/projects/cooperations/byzantine_literature/gr/100/106.html