Αρχεία και … Αρχεία


Στο σύντομο ταξίδι μου στον κόσμο των Αρχείων μέσα και έξω από την Ελλάδα:

Γνώρισα Αρχεία με δύο μόλις εργαζόμενους, οι οποίοι όχι μόνον κατόρθωναν να εξυπηρετήσουν καθημερινά είκοσι πάνω-κάτω μελετητές, αλλά επιπλέον έβρισκαν τον χρόνο να επεξεργαστούν νέο υλικό, να δώσουν αρίθμηση στα φύλλα, να το προετοιμάσουν πριν από την καταγραφή και την ένταξή του στα ράφια του Αρχείου.

Γνώρισα δημόσια Αρχεία, στα οποία οι υπεύθυνοι αναγνωστηρίου προλάβαιναν όχι μόνον να εξυπηρετήσουν τους ερευνητές και να απαντήσουν στα ερωτήματά τους (με την ευκαιρία, για να απαντηθούν ερωτήματα συχνά δεν αρκεί η απλή παραπομπή στον τάδε ή τον δείνα κατάλογο, αλλά χρειάζεται και η καλή γνώση της ιστορίας της περιόδου που καλύπτει ένα Αρχείο· άλλωστε ό,τι μπαίνει σε ένα δημόσιο Αρχείο, από οποιονδήποτε τομέα της Διοίκησης και αν προέρχεται, αποτελεί πρωτογενή πηγή για την ιστορία στις ποικίλες εκφάνσεις της: οικονομική, στρατιωτική, πολιτική, κοινωνική κ.ά.), αλλά προλάβαιναν στα μεσοδιαστήματα, να κάνουν χίλια-δύο πράγματα που σχετίζονταν με την ειδικότητά τους.

Γνώρισα όμως και δημόσια Αρχεία όπου οι εργαζόμενοι διαμαρτύρονταν για την έλλειψη προσωπικού, ενώ την ίδια στιγμή το προσωπικό αγωνιζόταν να «σκοτώσει» τις ώρες της εκεί παρουσίας του περιδιαβάζοντας στον κόσμο του διαδικτύου ή διαβάζοντας μυθιστορήματα.

Γνώρισα Αρχεία, με λιτούς εύχρηστους καταλόγους καθώς και Αρχεία με χαοτικούς καταλόγους, αποτέλεσμα της μακραίωνης λειτουργίας, και των κατά καιρούς προσπαθειών να τιθασευτεί το συσσωρευόμενο υλικό. Γνώρισα όμως και Αρχεία με περίπλοκες ταξινομήσεις, αποκυήματα της φαντασίας των τότε αρχειονόμων ή όσων πίστευαν ότι γνώριζαν το αντικείμενο, με αναταξινομήσεις, με καταλόγους ελλιπείς και με κραυγαλέα σφάλματα τόσο στην περιγραφή όσο και στη χρονολόγηση του υλικού.

Γνώρισα χώρους με απόλυτη ησυχία, διασπώμενη μόνον από τον ήχο του χαρτιού που γυρίζει (κάποτε επίμονα, ειδικά όταν η πολύωρη προσήλωση δεν απέδιδε τους προσδοκώμενους καρπούς), χώρους στους οποίους είχες την αίσθηση ότι γινόσουν μάρτυρας μιας ιεροτελεστίας στην οποία μετείχες και εσύ καταλαμβάνοντας διακριτικά την πρώτη διαθέσιμη θέση και ανοίγοντας προσεκτικά τον φάκελο που είχες μπροστά σου. Γνώρισα όμως και χώρους που έμοιαζαν με λαϊκό πανηγύρι, όπου ο ερευνητής μάλλον αντιμετωπιζόταν ως παρείσακτος.

Οι περιγραφές αφορούν φυσικά κυρίως συμπεριφορές προσώπων και δεν εκφράζουν την πολιτική και τους κανονισμούς των αντίστοιχων ιδρυμάτων. Οι συμπεριφορές όμως αυτές, στην αρνητική τους εκδοχή, τείνουν να γίνουν καθεστώς, όταν η κεντρική διοίκηση δεν έχει όραμα ή αδιαφορεί, και χαρακτηρίζουν ανάλογα τους χώρους στους οποίους τα πρόσωπα εργάζονται.

Όλα τα παραπάνω με οδηγούν στη σκέψη ότι δεν αρκεί μόνο το πτυχίο Βιβλιοθηκονομίας ή Αρχειονομίας για να καταστήσει τον κάτοχό του κατάλληλο για εργασία στους χώρους αυτούς. Ο φίλος «βιβλιοθηκάριος» σχολιάζοντας προηγούμενο άρθρο εξέφραζε την άποψη ότι η εργασία στους χώρους αυτούς «δεν έχει να κάνει με την “αγάπη για το βιβλίο”, ή την “αγάπη για την έρευνα”». Φοβάμαι όμως ότι τέτοια φαινόμενα και συμπεριφορές απαντούν και αναπτύσσονται ακριβώς εκεί όπου δεν υπάρχει αρκετή αγάπη για το βιβλίο, για το αρχείο, για την έρευνα.

Από τη μικρή μου εμπειρία (30 χρόνια έρευνας είναι πολύ λίγα για να έχει κανείς κάποια εικόνα;) διαπιστώνω πως όπου ο πάσης ειδικότητας εργαζόμενος σε ένα Αρχείο δεν έχει τη νοοτροπία του δημοσίου υπαλλήλου, αλλά εκείνη του αφιερωμένου σε ένα έργο, τότε όλα πηγαίνουν καλά. Όπου ο αρχειονόμος ή ο εργαζόμενος στα Αρχεία είναι συνάμα και ερευνητής, όπου δηλαδή δεν αγγίζει το χαρτί μόνο ως υλικό για ταξινόμηση και εν τέλει ταξιθέτηση, αλλά προσεγγίζει και την πληροφορία που το χαρτί περιέχει, τα πράγματα είναι πολύ καλύτερα, ακόμη και όταν καθυστερεί να ολοκληρώσει την εργασία του, γιατί η περιέργειά του τον σπρώχνει να διαβάσει το υλικό που έχει μπροστά του.

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, είναι η σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και στο υλικό που κάνει τη διαφορά. Αυτή η σχέση δεν μπορεί να προέλθει από την ψυχρή σπουδή, με σκοπό την επαγγελματική αποκατάσταση. Ριζώνει και αναπτύσσεται μέσα από την τριβή με το υλικό, που μπορεί στην αρχή να είναι αδιάφορο ξεφύλλισμα, έως ότου κάτι κεντρίσει το μάτι και μεταμορφώσει τις αδιάφορες και κάποτε (για τα παλαιότερα αρχεία) ακατανόητες αράδες γραμμάτων σε μικρές σχισμές, απ’ όπου οι μικρές ή μεγάλες ιστορίες των ανθρώπων που κάποτε έζησαν αρχίσουν να φανερώνονται. Αν δεν γίνει αυτό τότε το αρχειακό υλικό θα παραμένει να έχει τη μορφή της συσσωρευμένης στοίβας χαρτιού και ο ερευνητής του αναγνωστηρίου θα είναι ένας αξιολύπητος που καμπουριάζει πάνω στις δέσμες και στα κατάστιχα και «χαλάει» τα μάτια του για να διαβάσει ό,τι η γραφίδα κάποιου πριν χρόνια έντεχνα ή άτεχνα αποτύπωσε στο χαρτί.

Τα ίδια, mutatis mutandis, ισχύουν και για τις Βιβλιοθήκες.

8 thoughts on “Αρχεία και … Αρχεία

  1. Συμφωνούμε σε όλα (πολλά). Υπάρχει όμως ένα σημείο προοπτικής στο οποίο, νομίζω πως διαφέρουμε. Κάθε σπουδή και κάθε πτυχίο δεν κάνει αυτόματα και τον καλό επαγγελματία ή επιστήμονα. Πόσο μάλλον που οι σπουδές και τα πτυχία (ιδίως στην Ελλάδα) συχνά προκύπτουν από τύχη. Όσο απαραίτητη είναι η σπουδή, άλλο τόσο χρήσιμο είναι το ενδιαφέρον και ο χαρακτήρας στην αποτελεσματική εργασία. Τα τελευταία η μόνη διαδικασία πρόσληψης που δικαιούται να τα εξετάσει είναι η συνέντευξη, διαδικασία που δυστυχώς ρίχνουμε στο εξώτερο πυρ!

    Δεδομένου ότι ο πρώτος σπουδαγμένος αρχειονόμος στα Γενικά Αρχεία του Κράτους διορίστηκε, αν δεν κάνω λάθος, το 2004, ξεπερνάω την «ειρωνία» που κρύβεται στην επάρκεια των 30 χρόνων έρευνας, για να πω πως στατιστικά η εικόνα των τεμπέληδων και αδιάφορων αρχειονόμων που έχετε, αφορά κυρίως σε αποσπασμένους καθηγητές, ιστορικούς και άλλες ειδικότητες, αφού το ειδικευμένο προσωπικό με το σταγονόμετρο στελεχώνει τις υπηρεσίες τα τελευταία χρόνια. Θα ήταν αφελές να υποστηρίξω πως η επαρκής στελέχωση με ειδικευμένο προσωπικό θα διαφοροποιούσε απόλυτα την εικόνα, μπορώ ωστόσο να ισχυριστώ πως με αρχειονόμους τα Αρχεία της χώρας μας θα ήταν σε πολύ καλύτερη κατάσταση (διαθέτουν τις γνώσεις, τη φιλοσοφία και τη δυναμική της επιστήμης σε πολύ καλό επίπεδο)

    Η διαφωνία θα ήταν πιο κατανοητή νομίζω αν στη θέση των αρχειονόμων βάζαμε άλλους κλάδους. Ας πούμε: πολλοί καθηγητές είναι τεμπέληδες και χωρίς γνώσεις παιδαγωγικής. Γιατί να μην διδάσκουν άλλα επαγγέλματα στα σχολεία; Δεν είναι δύσκολο να διδάξω ιστορία ή μαθηματικά. Μήπως επειδή συμπαθώ τα παιδιά και έχω και μεταδοτικότητα, είμαι εφευρετικός στις παρουσιάσεις μου, να διδάξω σε ένα σχολείο; Επίσης εκεί δεν θα απολυθώ ποτέ. Και αν βαρεθώ θα μπορέσω να δουλέψω και στην Εθνική Βιβλιοθήκη ή τα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Αν διαφωνώ σε αυτή τη λογική είναι γιατί το μόνο που εξυπηρετεί είναι πολιτικές σκοπιμότητες που στόχο έχουν την «ευελιξία» και την κοινωνική ρηγμάτωση. Επιτρέποντας σήμερα σε καθηγητές ή ιστορικούς να «εργάζονται» σε αρχεία καταρχάς υποτιμούμε τη σημασία τους, αλλά το σημαντικότερο ανοίγουμε την πόρτα σε άλλες κατηγορίες εργαζόμενων να διδάξουν σε σχολεία. (βλέπε και το χαμό που έκαναν πέρυσι οι δάσκαλοι για την απόσπαση καθηγητών της δευτεροβάθμιας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση)

    • Χαίρομαι που συμφωνούμε στα περισσότερα. Δεν ξέρω αν η συνέντευξη θα μπορούσε να δώσει λύση, είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται σήμερα που τελικά την απαξιώνει.Βλέπω τα πράγματα αποκλειστικά από την πλευρά του μελετητή ή του ερευνητή και δεν περιορίζομαι στον ελληνικό χώρο ούτε για τις θετικές ούτε για τις αρνητικές παρατηρήσεις μου. Οι θετικές εικόνες που έχω ξεκινούν πραγματικά πριν από 30 τόσα χρόνια, και οι αρνητικές φτάνουν έως πολύ πρόσφατα, άρα δεν έχει νόημα να αναζητούμε χρονικά ante και post. Εν τέλει δεν με νοιάζει ποιός είναι μόνιμος ή αποσπασμένος, «σπουδαγμένος» ή όχι, με νοιάζει ποιος ενδιαφέρεται γι’αυτό που κάνει και ποιος όχι.

  2. Με στεναχωρούν και με προσβάλουν σαν βιβλιοθηκονόμο κείμενα σαν αυτό και το προηγούμενο. Η αδυναμία του κράτους να προσλάβει τα κατάλληλα άτομα είναι το πρόβλημα και όχι το ότι οι θέσεις μπορούν να καλυφθούν από άλλους επαγγελματίες. Πιστεύετε δηλαδή ότι ένας ιστορικός που προσλήφθηκε ρουσφετολογικά θα κάνει καλύτερα τη συγκεκριμένη δουλειά; Ή μήπως ένας φιλόλογος που κατάφερε να μαζέψει μόρια για τον ΑΣΕΠ με μπακαλίστικο τρόπο (βλέπε, 800 πτυχίο + 100 αγγλικά + 100 ισπανικά + 50 από σεμινάριο του ΟΑΕΔ και την πήραμε την θέση). Έχετε χρησιμοποιήσει ποτέ βιβλιοθήκες/αρχειακούς χώρους στον ιδιωτικό τομέα; Αν ναι, θα καταλαβαίνετε τι εννοώ.
    Σας παρακαλώ πολύ σκεφτείτε ξανά ποια είναι τα στοιχεία που κάνουν έναν καλό επαγγελματία. Κάνετε μεγάλο λάθος, αν πιστεύετε ότι όλοι οι φοιτητές ενός τμήματος έχουν την ίδια αξία και αγάπη για το αντικείμενό τους.

    • Λυπάμαι αν σας στεναχώρησα. Δεν ήταν η πρόθεσή μου. Περιγράφω απλά καταστάσεις και θα ήταν υποκρισία να υποστηρίξει κάποιος ότι αυτές ανήκουν στον χώρο της φαντασίας.

      • να ξεκαθαρίσω βέβαια ότι αναφέρομαι στις θεσεις αρχειονόμων που πρέπει να υπάρχουν σε έναν αρχειακό χώρο και οι οποίες επιβάλλεται να συνυπάρχουν με αλλες ειδικότητες

  3. «… όπου δεν αγγίζει το χαρτί μόνο ως υλικό για ταξινόμηση και εν τέλει ταξιθέτηση, αλλά προσεγγίζει και την πληροφορία που το χαρτί περιέχει…». Πολύ σωστή η άποψή σας, σήμερα που είναι και ημέρα των εκπαιδευτικών, των δασκάλων δηλαδή, αυτό είναι καλό να έχει ως αποδέκτες και όσους εκπαιδεύουν, δασκαλεύουν δηλαδή, τους ανθρώπους των αρχείων και των βιβλιοθηκών (έχω θητεύσει στο χώρο αυτό της εκπαίδευσης …)

  4. Αναρωτιέμαι διαβάζοντας την ανάρτηση αν οι σπουδές διαμορφώνουν το χαρακτήρα του μελλοντικού επαγγελματία ή στην φοιτητική ηλικία ο χαρακτήρας έχει ήδη διαμορφωθεί.
    Δίδασκεται άραγε το ήθος;
    Το μόνο σιγουρο είναι ότι υπάρχουν σωστοί και λανθασμένοι αρχειονόμοι, όπως συμβαίνει σε όλα τα επαγγέλματα, σε όλους τους ανθρώπους.

  5. Τις γνωρίζω πολύ καλά αυτές τις καταστάσεις. δεν είπα ότι είναι φανταστικές. Απλά, και εγώ λυπάμαι σου δεν μπορείτε να καταλάβετε ότι ο κακός αρχειονόμος πρέπει να αντικατασταθεί από τον καλό και όχι από οποιονδήποτε άλλο επαγγελματία.
    Και εγώ στο σχολείο είχα έναν απαράδεκτο ιστορικό αλλά ποτέ δεν σκέφτηκα να αντικατασταθεί από έναν πολιτικό μηχανικό που ξέρει καλή ιστορία.

Τα σχόλια είναι κλειστά.