Συμβάσεις: Το αρχείο και η χρήση της παραπομπής

2012.12.20-Symvaseis

Το αρχείο είναι η παρακαταθήκη του παρελθόντος. Περιλαμβάνει, ανάλογα με την περιοχή και τη χρονική περίοδο που καλύπτει, εκτεταμένο πρωτογενές υλικό, το οποίο σε αρκετές περιπτώσεις αποτελεί τη μόνη πηγή για να γνωσθεί, πάντοτε ελλιπώς παρά την ενδεχόμενη συστηματικότητα της προσπάθειας και τον πλούτο της πηγής, το χθες.

Σήμερα στις ερευνητικές εργασίες διαπιστώνεται η τάση χρήσης του αρχείου και του περιεχομένου του ως βιβλιοθήκης. Τούτο σημαίνει ότι ο καθένας που αναζητεί πληροφορίες για οποιοδήποτε θέμα, χρησιμοποιεί το αρχειακό υλικό και παραπέμπει σε αυτό, όπως ακριβώς θα χρησιμοποιούσε και θα παρέπεμπε σε οποιοδήποτε τυπωμένο βιβλίο, το οποίο φιλοξενείται στα ράφια μιας βιβλιοθήκης.

Η αναφορά στην αρχειακή σειρά και η παραπομπή της πληροφορίας κατ’ ευθείαν σ’ αυτήν, εφόσον η έρευνα είναι πρωτότυπη και η πληροφορία έρχεται για πρώτη φορά στο φως, είναι αυτονόητη, αλλά δεν αρκεί. Η στεγνή παραπομπή στην πηγή δεν σημαίνει απολύτως τίποτε, διότι το αρχειακό υλικό δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να εξισωθεί με το βιβλίο, το οποίο μπορεί να βρεθεί σε κάποια δημόσια ή ιδιωτική βιβλιοθήκη ή έστω σε κάποιο βιβλιοπωλείο, όπου ο ενδιαφερόμενος έχει τη δυνατότητα να το μελετήσει, να το προμηθευτεί ή έστω απλά να το ελέγξει. Η λιτή παραπομπή στις σελίδες κάποιου βιβλίου δηλώνει άλλωστε ακριβώς αυτό, τη δυνατότητα δηλαδή του κάθε ενδιαφερόμενου να ελέγξει τη βασιμότητα των ισχυρισμών του συγγραφέα, ανατρέχοντας στο ίδιο το βιβλίο. Στην περίπτωση όμως της αρχειακής πηγής, ο έλεγχος υπερβαίνει συχνά τις δυνατότητες ακόμη και των ειδικών σε κάποιο αντικείμενο. Η αρχειακή πηγή είναι μοναδική, φυλάσσεται σε συγκεκριμένο χώρο, για τον έλεγχό της απαιτείται η μετάβαση του ενδιαφερομένου στο αρχείο όπου φυλάσσεται (η ψηφιοποίηση του αρχειακού υλικού βρίσκεται ακόμη στην αρχή), και είναι γραμμένη κάποτε με τέτοιο τρόπο ώστε να χρειάζονται γνώσεις παλαιογραφίας για να αναγνωστεί.

Επομένως η αρχειακή παραπομπή και ο κωδικοποιημένος χαρακτήρας της, σε συνδυασμό με την αδυναμία του αναγνώστη να ελέγξει την ίδια την πηγή κατά τη στιγμή της ανάγνωσης, δεν συμβάλλει στο ζητούμενο, στο να καταστήσει δηλαδή τον αναγνώστη κοινωνό της πορείας της έρευνας και των πορισμάτων της, των προβληματισμών και της ερμηνείας των κειμένων, που οδήγησαν στην τελική αποτύπωση της όλης προσπάθειας και των πορισμάτων στο χαρτί.

Διαφορετικά είναι τα πράγματα όταν η παραπομπή εμπλουτίζεται με την παράθεση όλων εκείνων των στοιχείων (ενδεικτικά αποσπάσματα, αναλυτική περιγραφή κ.ά.) που θα βοηθήσουν τον αναγνώστη να γνωρίσει, μέσα από τα μάτια του ερευνητή, την ίδια την πηγή και θα τον οδηγήσουν σε συμπεράσματα για τη βασιμότητα της ερμηνείας ή την αποδεικτική ισχύ των επιχειρημάτων του συγγραφέα.

***

Η κατευθείαν προσφυγή στην αρχειακή σειρά και η χρήση αποκλειστικά αρχειακών παραπομπών, δίκην βιβλιογραφίας, εφόσον το αντικείμενο της έρευνας δεν είναι πρωτότυπο, έχει δηλαδή ήδη μελετηθεί εν μέρει ή στο σύνολό του από άλλον ερευνητή, σημαίνει ή άγνοια της βιβλιογραφίας, και τούτο λογίζεται ως έλλειμμα στον ερευνητή, ή συνειδητή αποσιώπηση, και τούτο αντίκειται στην επιστημονική δεοντολογία.

Κύρια πηγή της ιστορικής έρευνας παραμένει το αρχειακό υλικό, τουλάχιστον για τις χρονικές περιόδους που έχουν κληροδοτήσει αρχειακά τεκμήρια, η στείρα όμως προσκόλληση στην αρχειακή παραπομπή, ως αγωνιώδης προσπάθεια απόδειξης της πρωτοτυπίας της έρευνας που πραγματοποιήθηκε και της αξιοποίησης πρωτογενούς υλικού, ιδιαίτερα όταν ένα μέρος από το χρησιμοποιούμενο αρχειακό υλικό έχει ήδη δει το φως της δημοσιότητας ή έχει τύχει ερμηνείας από άλλους, είναι προφανές ότι ούτε συμβάλλει στην πρόοδο της έρευνας ούτε προσφέρει πλήρη εικόνα του μελετώμενου θέματος.

Όταν το χρησιμοποιούμενο υλικό είναι δημοσιευμένο, η παράλληλη παραπομπή τόσο στην αρχειακή πηγή, εφόσον αυτή έχει εκ νέου ελεγχθεί, όσο και στη δημοσιευμένη μορφή της είναι αναγκαία. Πάνω στα χνάρια άλλων συνήθως πρωτοκατευθύνουμε τα βήματά μας, πριν αποτολμήσουμε να δοκιμάσουμε μονοπάτια απάτητα. Οφείλουμε τουλάχιστον να αναγνωρίζουμε σε κείνους που πρώτοι άνοιξαν τους δρόμους, τη συμβολή τους, ακόμη και αν συχνά στις πρώτες εκτιμήσεις τους έκαναν λάθη.

Εικόνα κεφαλίδα: http://www.lifo.gr/week/arts/1891